ìôøùú çöåø
áéú î÷øà à', úùè"æ
áò÷áåú çôéøåú çöåø áéãé îùìçú éãéï çæøä åòìúä áòééú çöåø àì ñãø äéåí äîãòé. îùà åîúï îãòé ôåøä åîàìó äúçéì òí øàùéú äçôéøåú, åäåà ðâò - îèáò äãáøéí - ìà îòè âí áàñô÷è äî÷øàé ùì äáòéä. áøí, àåôéå ùì äãéåï äåà àøëéàåìåâé áòé÷øå. äôøåáìîèé÷ä äî÷øàéú ðú÷ôçä áîéãú-îä, åéåúø îùäéà ÷åáòú àú îäìê äáéøåøéí, äéà îùîùú àåáéé÷è ôñéáé, çåîø áéã äéåöø, ëî÷øä ãðï, äçåôø-äàøëéàåìåâ ùòéðéå ðùåàåú àì äúì äðçôø. ëì îä ùðàîø îàæ åòã ëä áñåâéä äàøëéàåìåâéú ùì çöåø æëä òúä ìøáéæéä åìáãé÷ä ÷ôãðéú úåê îùà åîúï çãù, åàéìå ôùåèå ùì î÷øà åôéøåùå äî÷åøé-äøàùåðé ìà æëä ìáãé÷ä éñåãéú îñëîú.
ãòä øååçú áîç÷ø, ëé ëéáåù çöåø îñåôø áî÷øà ôòîééí
àçã äöéøéí ùòìéäí ñåáá äîùà åäîúï äîãòé áôøùú çôéøåú çöåø äéà äãòä äøååçú áçåâé äîç÷ø, ëé ëéáåù çöåø áéãé éùøàì îñåôø áî÷øà ôòîééí: áéäåùò éà åáùåôèéí ã; åëé äåà îéåçñ ôòí ìéäåùò åôòí ìãáåøä åáø÷. çùéáåú ìà îòèä ðåãòú ìáòéä æå, çùéáåú ìâåôä åçùéáåú ò÷øåðéú.
áøí, äàîú äéà ùàåúä ãòä àéðä àìà äðçä ñôøåúéú úéàåøèéú ùáîñâøú ùì îùà åîúï äéñèåøé-àøëéàåìåâé éù ìðäåâ áä æäéøåú åäñúééâåú. äëúåá òöîå àéðå îñôø òì ëéáåù çöåø áéãé éùøàì àìà ôòí àçú áìáã, áéäåùò éà, åàéìå áùåôèéí ã àéï æëø ìëê. ëãé ìäéååëç áëê òìéðå ìäúáåðï äéèá áùðé äî÷åîåú.
éäåùò éà
ëàï îñôø äëúåá ôøùú îìçîú äöôåï. áøàù äîìëéí äðìçîéí òîã éáéï îìê çöåø (ôñå÷ à). àçø ëê ðàîø
î÷áéìä áàéâøåú úì àì-òîàøðä
ëãàé ìùéí ìá âí ìöáéåï ääéñèåøé äîéåçã ùì ôø÷ æä. äñéèåàöéä äîãéðéú äîúåàøú ëàï éù ìä ëéãåò î÷áéìä îòðééðú áéåúø áàéâøåú úì àì-òîàøðä. áàéâøú àçú ÷åáì îìê ôçì áàåæðé ôøòä ëé îìê çöåø ëáù îéãå ùìåù òøéí. áàéâøú àçøú ÷åáì àáéîìê îìê öåø òì îìê çöåø. ðîöàðå ìîãéí ëé îöåãú äùôòúå åùìèåðå ùì îìê çöåø áú÷åôú òîàøðä äééúä ôøåùä îôçì áãøåí îæøç (ãø' îæ' ìáéú ùàï îòáø ìéøãï) åòã öåø áöôåï îòøá. äøé æäå îîù "ëé çöåø ìôðéí äéà øàù ëì äîîìëåú äàìä". ëì äîîìëåú äàìä î÷éôåú ëîåáï ëì äùèç ùöåéï áúçéìú äôø÷ (ôñå÷ à-â), äééðå îï ä÷å ãåø ðâá ëðøåú áãøåí åòã á÷òú äìáðåï áöôåï (áîåðçéí ùì ú÷åôú òîàøðä îîìëåú ôçì åòã îìëåú öåø).
ùéèú ääñáøä ääéñèåøéú ùáôñ' é åáôñ' éâ
øàåéä ìúùåîú ìá îéåçãú ùéèú ääñáøä ääéñèåøéú ùáôñ' é åáôñ' éâ. çöåø ìôðéí äéà øàù ëì äîîìëåú. äøé äëúåá î÷ôéã ìäãâéù ëé äéä æä áòáø (-ãåøåú àçãéí ìôðé ùäãáøéí ðëúáå). áøåç æå éù ìôøù ôñå÷ éâ "ø÷ ëì äòøéí äòåîãåú òì úìï (òëùéå áæîï ëúéáú äãáøéí) ìà ùøôï éäåùò (ìôéëê äï ÷ééîåú ëàùø òéðéðå øåàåú) æåìúé àú çöåø ìáãä ùøó éäåùò" (ìôéëê äéà ùøåôä åäøåñä òã äéåí). ìîãðå ëé çöåø òîãä áçåøáðä ãåøåú îñôø àçøé éäåùò. øàåé ìöéåï âí äáéèåé "áòú ääéà" äîãâéù ëé ëéáåù çöåø åçåøáðä äéå áò÷áåú îìçîú äöôåï äîúåàøú åáñîåê ìä.
ìñéëåí: áéäåùò ôø÷ éà éù ìôðéðå ñéôåø äéñèåøé ÷ôãðé áñâðåðå ùäîöá äîúåàø áå îúàéí ìîöéàåú ùì ú÷åôú òîàøðä. ñéôåø æä îòéã òì ëéáåù çöåø, ùøéôúä åçåøáðä áéãé éùøàì.
ùåôèéí ã-ä
ùìà ëãòú äôøùðéí-äîá÷øéí àéï áùðé ôø÷éí àìä ùåí øîæ ìëéáåù çöåø àå ìîìçîä ëìùäé ñáéáåúéä. öáàåú áø÷ ðòøëéí ì÷øá áäø úáåø (ã, éá; áååãàé ëãé ìäáèéç ìòöîí àú äéåæîä, ëé äøëá äëðòðé àéðå éëåì ìòìåú ìùí). öáàåú äëðòðéí éåöàéí îçøåùú äâåééí ùáùòø òî÷ æáåìåï - òî÷ éæøòàì) åðòøëéí òì ðçì ÷éùåï (ã, ìà) ùí äééúä âí úáåñúí (ä, ëà). äðáéàä îæëéøä áéï î÷åîåú ä÷øá âí àú úòðê åîâéãå (ä, ëà). äîìçîä äééúä àôåà òì âãåú ä÷éùåï áéï îøâìåú äúáåø (á÷òú ëñåìåú) ìáéï úòðê-îâéãå. öáà äøâìéí ùì áø÷ éøã îï äúáåø, åöáà äøëá ùì ñéñøà éöà îçøåùú äâåééí. äùèç îúàéí ìîöéàåú äëðòðéú ùì äú÷åôä åìðù÷ äòé÷øé ùì ëðòï, äøëá. àéï áúéàåø æä ùåí øîæ ìçöåø äîøåç÷ú îùãä ä÷øá, áéï ääøéí. äéà àéðä îåôéòä ëìì áîôú äîìçîä åàéï ëàï ëì æëø åñéîï ìëéáåùä.
éúø òì ëï, éù âí ëàï øîæéí ëé çöåø òîãä áàåúä ùòä áçåøáðä. ìôé òãåú äëúåá ð÷áò îøàù ëé î÷åí äîìçîä éäà òì ä÷éùåï, åî÷åí ääéòøëåú ìôðé ä÷øá áäø úáåø (ã, å). ìîä, àôåà, àøâï áø÷ àú öáàå á÷ãù (ã, é) ä÷øåáä ìçöåø, åáìëúå î÷ãù ìúáåø ëéöã òáø áùìåí òí öáàå òì éã çöåø? åìîä ðîìè ñéñøà àì àåäì éòì ñîåê ì÷ãù (ã, éà, éæ) åìà àì òéø îìëå ä÷øåáä ìùí? ëì æä ìà éúåàø àéìå òîãä áàîú çöåø òì úìä, åéáéï îìê ëðòï äéä éåùá áä áàåúå ôø÷ (åàåîðí ìà ðàîø ãáø æä áôøùä ëìì ëîå ùéúáøø).
òì ëåøçê àúä àåîø ëé çöåø äééúä çøáä åùøåôä áàåúä ùòä, åëì ñáéáåú çöåø å÷ãù äéå áéãé éùøàì. åìôéëê àøâï ùí áø÷ àú öáàåúéå äøç÷ îîåùáåú ëðòï, áñîåé îòéðéäí. áòðééï æä úåàîéí àôåà øîæé éäåùò éà ìøîæé ùåôèéí ã.
éáéï îìê çöåø
àùø ìéáéï îìê çöåø, äøéäå ðæëø áùåôèéí ôø÷ ã çîù ôòîéí. îäï ø÷ ôòí àçú (ôñ' éæ) äåà ð÷øà áôùèåú åá÷éöåø îìê çöåø. ùìåù ôòîéí (ëâ-ëã) äåà îëåðä îìê ëðòï, åàéìå ôòí àçú (áôòí äøàùåðä, ìôéëê æå òé÷ø) îàøéê äëúåá (ôñå÷ á) åäøéäå ÷åøà ìå éáéï îìê ëðòï àùø îìê áçöåø. àøéëåú æå òì ùåí îä? àéï ñô÷ ùëååðú äëúåá ëôéøåù øã"÷:
àçã äàøâåîðèéí äîùëðòéí ùì äîá÷øéí - ùìôé äîùê äôñå÷ (ã, á) îåìê éáéï áçöåø åàéìå ùø öáàå ùåëï áòéø àçøú. ìôéëê äí âåæøéí àú äôøùä ìùðé ñéôåøéí "î÷åøééí" ùåðéí, îòùä éáéï îìê çöåø ìçåã åîòùä ñéñøà ìçåã. åàåîðí ìà ééúëï áîöéàåú äéîéí ääí ëé ùø äöáà éùá áîøç÷ 60 ÷"î îòéø äîìåëä åáéï ùðéäí ùáèéí òåéðéí. áøí ëì æä àéðå àìà úåöàä ùì ôéøåù îåèòä åîñåìó. åäðëåï ëãáøé äøã"÷: åäåà éåùá áçøùú äâåééí - äééðå éáéï åäøé æä äîùê äâéåðé ùì ëì äôñå÷: áéú éáéï àùø îìê ìôðéí áçöåø, åòëùå ëéååï ùòéøå çøáä åùøåôä îàæ éîé éäåùò, äøéäå éåùá áçøåùú äâåééí. öåøú äôåòì "äåà éåùá" äéðä úåàø ùì îöá (ùàéðå ÷áò) ëîå ááø' éç' å: "åäåà éåùá ôúç äàäì", ùôéøåùå åäåà éåùá áàåúä ùòä îúåê ñéáä îéåçãú (ëçí äéåí) áôúç äàåäì. áî÷åí ñéëåí ðöéâ òúä àú ãáøé äëúåá áéäåùò éà åáùåôèéí ã æä ìòåîú æä.
äùååàú éäåùò ìùåôèéí
àìä äí ùðé äî÷åîåú ùäáé÷åøú äñôøåúéú úåìä áäí "ùúé îñåøåú áãáø ëéáåù çöåø".
ëàîåø, ùìåù òåáãåú îåãéòðå äëúåá áøåøåú áéäåùò éà:
à) éáéï (ôñå÷ à) äåà îìê çöåø;
á) äåà ðäøâ áòú ääéà, äééðå áò÷áåú äîìçîä;
â) çöåø òéøå ðìëãä åðùøôä.
àéï æëø ìàåúï ùìåù òåáãåú áùåôèéí ã.
à) äëúåá îãâéù åîáìéè ëé éáéï äåà îìê ëðòï åáîúëååï àéðå îæëéø áä÷ùø æä àú çöåø ëìì;
á) "áéåí ääåà" ùì äðéöçåï äåëðò éáéï àáì ìà ðôì áéãé éùøàì;
â) éùøàì ìà ëáùå áéåí ääåà åìà äåøéùå ëìåí, ðöçåðí äéä àê øàùéúå ùì úäìéê îîåùê ùáñåôå ðëøú îìê ëðòï.
ìôðéðå ùðé ùìáéí ùåðéí áäùúìùìåú äéñèåøéú. äí øçå÷éí æä îæä áæîï åáî÷åí åäéðí îúåàøéí áãøëéí ùåðåú. äàçã (éäåùò éà) îàåøò çã ôòîé, äîñåôø îúåê ôøñô÷èéáä ùì îçáø éåúø îàåçø. äùðé - úäìéê äéñèåøé îîåùê äöåîç ìàèå îúåê äîàåøò äîúåàø (ùâí ìå îöãå ùåøùéí áòáø ä÷ãåí "àùø îìê" åëå'). äçåè äî÷ùø áéï ùðéäí äåà áéú éáéï åúäôåëåú âåøìå áîøåöú äãåøåú.
äöã äùååä áéï ùúé ääåãòåú äåà àåîðåú äöîöåí åäãéå÷ ùì äúéàåø ääéñèåøé. éäåùò éà îòîéãðå - òì-éãé ùéîåù æøéæ åãéé÷ðé áîéìéí îòèåú - òì îàåøò áòáø, òì îùîòåúå áîñâøú ääéñèåøéú ùì ãåøå (ëé çöåø ìôðéí äéà øàù åëå') åòì ä÷ùø áéðå ìáéï äîöéàåú ùì ú÷åôú äîñôø (ø÷ ëì äòøéí äòåîãåú åëå'). áàåúä äãøê îáçéï äëúåá áùåôèéí ã áéï îä ù÷øä áéåí ääåà ùì äðéöçåï ìáéï îä ùäùúìùì îîðå áîùê äãåøåú äáàéí (åúìê "äìê å÷ùä" òã àùø äëøéúå) åäøéäå î÷ôéã ìäùúîù áôåòì åéëðò ùàéï áîùîòå äøéâä åìëéãä. áùðé äî÷åîåú éù ìôðéðå úîåðä äéñèåøéú áøåøä åøçáú àåô÷ áîñâøú ùì èëñè ÷öø åîöåîöí, àáì ÷ôãðé.
àéï ìäëçéù ùéù àé-àìå ñúåîåú å÷ùééí áôøùä, ëâåï äôñéáéåú äâîåøä ùì éáéï ùìà ðåòã ìå ùåí úô÷éã ôòéì áòìéìä. ééúëï ùâí äâéðåðéí äîìëåúééí ùì áéú ñéñøà (ä, ëç) öøéëéí òéåï, àó òì ôé ùäí ðúåðéí áîñâøú ùì ùéø-çæåï.
àëï, ëì äùúìùìåú äéñèåøéú ðôúìú äéà, åáëì îöéàåú ÷ãåîä éù ñúåîåú, åëì æä àéðå òùåé ìùðåú àú äòåáãä ëé äòìéìä á÷ååéä äëììééí îåáðú åäâéåðéú.
îñ÷ðåú îúåãéåú ò÷øåðéåú
äãáøéí äàîåøéí ìà ììîã òì òöîí éöàå, àìà ììîã òì äëìì ëåìå éöàå. åîï äãéï ùðñé÷ îäí åîàåöø ðñéåðåúéä ùì äàøëéàåìåâéä äî÷øàéú àé àìå îñ÷ðåú îúåãéåú ò÷øåðéåú ùäùòä öøéëä ìäï. úì ÷ãç (äîëåðä âí úì å÷õ) äéðå ìôé äñéîðéí, àçã äúìéí äçùåáéí åäâãåìéí áàøõ. çöåø, îàéãê, úåôñú àó äéà î÷åí ðëáã áî÷øà åáî÷åøåú äî÷áéìéí ìå. àí àåîðí îæãäéí äùðéí ëôé äñáøä äøååçú ëéåí, äøé úäà çôéøú çöåø àçã äîôòìéí äçùåáéí áùèç äàøëéàåìåâéä äî÷øàéú, åéùîù áðééï àá ìîôòìéí øáéí ùéáåàå àçøéå.
ìôéëê, øàåé ìäãâéù ëàï áò÷áåú äãáøéí äàîåøéí ìîòìä, ëé ð÷åãú äîåöà ùì ëì ç÷ø àøëéàåìåâé-î÷øàé çééáú ìäéåú äèëñè äî÷øàé òöîå åìà äùòøåú ñôøåúéåú-áé÷åøúéåú ñáåëåú ùðúìå áå àìôé ùðéí àçøé ùðúçáø.
æàú åòåã: ùåðä äâéùä ääéñèåøéú-äàøëéàåìåâéú îï äâéùä äñôøåúéú äáé÷åøúéú îèáò áøééúä. åäøé àìå ùúé ãéñöéôìéðåú îãòéåú øçå÷åú æå îæå åòì ùúéäï ìäúáåðï áî÷øà âåôå áòéðé òöîï. äàñëåìä äñôøåúéú äáé÷åøúéú îçôùú áî÷øà àú äéñåãåú äàèéåìåâééí- äîéúåìåâééí, àú äî÷åøåú äñôøåúééí, àú ò÷áåú òáåãúí ùì ä"òåøëéí" å"áòìé äúåñôåú" äùåðéí, åàéðä î÷ãéùä äøáä îçùáä åàó àéðä îééçñú çùéáåú åîù÷ì ìîöéàåú ääéñèåøéú-äîîùéú ùäî÷øà îúàø. ìà ëï àøëéàåìåâéí, äéñèåøéåðéí åâéàåâøôéí î÷öåòééí äîòåðéðéí ÷åãí ëì áàåúä îöéàåú äéñèåøéú-âéàåâøôéú-úøáåúéú åôåìéèéú äîåðçú áéñåãí ùì äî÷øàåú.
ñéôåøé äàáåú, ëîåú ùäí áñôø áøàùéú, æåøòéí àåø áäéø òì úòåãåú îàøé åðåæå åãåîéäï, åäúòåãåú îöãï îñáéøåú äéèá àú àåøçåú çééå ùì äàéù àáøäí åáéúå. ðúáøø ìîòìä îëì ñô÷, åãåå÷à áò÷áåú îîöàéí åîñîëéí îîùééí, ëé ääùòøåú äñôøåúéåú-áé÷åøúéåú-îéúåìåâéåú òì äàáåú, ëé äí ëáéëåì ñîìé ëåçåú èáò ëãòú ôåôø åäãåîéí ìå, àå âìâåìé àìéí ëãòú ðìã÷ä, ùèàãä åäãåîéí ìäí, ìà úøîå äøáä ìäáðú äîöéàåú ä÷ãåîä, åìòåîú æàú ðîöàä ùôä îùåúôú áéï äî÷øàåú ëîåú ùäí ìôðéðå ìáéï äúòåãåú äòúé÷åú ùðúâìå áú÷åôúðå. ãåâîà ìà ôçåú îùëðòú - îñåâ àçø - îùîùåú çôéøåúéå ùì àøðñè æìéï áúòðê á- 2091. äéä æä îôòì àøëéàåìåâé äéñèåøé îèáòå ùäúðäì òì éãé úéàåìåâ áòì âéùä ñôøåúéú-îéúåìåâéú. åàìä ãáøéå ùì ôøåô' îæø òì àåúä ôøùä:
ëììå ùì ãáø: òì äàøëéàåìåâ äî÷øàé ìòñå÷ áîìàëúå áùéèåú ùìå åáàîöòéí ùìå. òìéå ìùååú ìðâãå àú äîöéàåú äòúé÷ä ëîåú ùäéà îöèééøú áî÷øà âåôå òì ñúåîåúéä åâìåéåúéä, òì ÷ùééä åáòéåúéä. àéï äåà øùàé ìùàåì ìå ôúøåðåú îåëðéí îîøç÷éí. îúåê òáåãúå ùìå òìéå ìäâéò ìéãé îñ÷ðåú î÷öåòéåú îîù. äø÷åðñèøå÷öéä ùì äîöéàåú ä÷ãåîä öøéëä ìäéáðåú òì çåîø ùì îîöàéí, úâìéåú åùøéãéí îæä åòì âåôå ùì î÷øà îæä.
1. øàä é' éãéï, "äçôéøåú äàøëàåìåâéåú áçöåø", éãéòåú äçáøä ìç÷éøú àøõ éùøàì, éè (úùè"å), òî' 247. [åëï é' éãéï åàçøéí, çöåø, à-á, éøåùìéí úùé"è-úù"ê; à' áï-úåø, "çöåø", áúåê: à' ùèøï (òåøê) äàðöé÷ìåôãéä äçãùä ìçôéøåú àøëàåìåâéåú áàøõ éùøàì, éøåùìéí 1992, á, òî' 534-531; à' áï-úåø åî"ú øåáéàèå, "äçôéøåú äîçåãùåú áúì çöåø áùðéí 1995-1990, ÷ãîåðéåú, 111 (úùð"å), òî' 18-2 åáéáìéåâøôéä ùí, áòî' 18.]
2. øàä G. F. Moore, A Critical and Exegetical Commentary on the Book of Judges (ICC), Edinburgh 1895, p. 109; E. Meyer, Die Israeliten und ihre Nachbarstämme, Halle 1906, p. 487; K. F. R. Budde, Das Buch der Richter (KHAT), Leipzig-Tübingen 1897, p. 33, åáéúø äôéøåùéí äîãòééí-äáé÷åøúééí åáçéáåøéí äéñèåøééí ùðëúáå áøåçí. ëîòè ëåìí çåæøéí òì ãòä æå òì äåøéàöéåú äùåðåú ùìä. çùåá ìòðééððå ñéëåîå ùì á' îééæìø (îæø), úåìãåú àøõ éùøàì îäéîéí ä÷ãåîéí áéåúø òã æîððå, ëøê à, úì àáéá úøö"ç, òî' 230, äòøä 43: "äîñåøä äéùøàìéú î÷ùøú àú äîìçîä äæàú îöã àçã òí ëáåù éäåùò (éäåùò éà) åîäöã äùðé òí îìçîú ãáåøä (ùåôèéí ã 24-23), àáì ðøàä ëé äåà çì áôø÷ äæîï ùáéï ùðé äîàåøòåú" åëå'. âìâåìéä äùåðéí ùì ãòä æå ðùîòéí îôòí ìôòí ááîåú îãòéåú ùåðåú. ìòúéí, àó îùîùú úéàåøéä æå áñéñ ìäùòøåú åìñáøåú ùðåòãå ìäàéø àú äàñô÷è ääéñèåøé-äàøëéàåìåâé ùì áòééú çöåø.
3. åäéà ÷ùåøä åàçåæä áäùòøä ñôøåúéú-áé÷åøúéú àçøú, äééðå, ùôø÷ ã áùåôèéí äéðå îæéâä (áìúé äâéåðéú) ùì ùðé ñéôåøéí ùåðéí, àçã îìçîú éùøàì áñéñøà òì ä÷éùåï, åàçã îìçîú éùøàì áéáéï îìê çöåø (ùäéðå ìãòä æå åøéàöéä ùì ôøùú ëéáåù çöåø áéäåùò éà). òééï áãáøé áåãä åîåø (ìòéì, äòøä 1) åëï M. Noth, Das Buch Josua2 (HAT), Tübingen 1953, p. 41
4. J. A. Knudtzon, Die El Amarna Tafeln, Leipzig 1915, p. 148 [= W. L. Moran (ed.), The Amarna Letters, Baltimore and London 1992, 148:41, p. 235]
5. øàä F. Thureau-Dangin, "Nouvelles Letters d'El Amarna", Revue d'Assyrologie et d'Archéologie Orientale, 19 (1922), p. 96
6. òééï J. Garstang, Joshua-Judges, London 1931, p. 183 f. åàéðèøôèöéä äéñèåøéú ùåðä áãáøé îééæìø (ìòéì, äòøä 1), ùí, òî' 142.
7. òåáãä æå îãâéù àì ðëåï âí î' ðàåø áñôøå äî÷øà åäàøõ, ëøê á, úì àáéá úùé"ã, òî' 24, àó òì ôé ùàú äôñå÷ ëùìòöîå ìà ôéøù ìòð"ã ëôùåèå.
8. òééï ðåú (ìòéì, äòøä 2), ùí, òî' 42, äîôøù àú äôñå÷éí äðæëøéí áøåç æå. àåîðí äåà ÷åùø àú äòðééï - ììà öåøê - áúéàåøéä äîñåáëú ùìå áãáø "òøéëú" ñôø éäåùò åòáåãú äîì÷è (Sammler) åëå', åëì æä àéðå ðçåõ ìäáðú äãáøéí.
9. äùòøåú ùåðåú ùåòøå áòðééï î÷åîä åäîçååøú áéåúø äéà ãòú àåìáøééè-àìè-àáËì ëé çøåùú äâåééí äéà úì òîø, ñîåê ìçøúéä. øàä F. M. Abel, Géographie de la Palestina, II, Paris 1931, p. 343 åúéàåøå äîàìó ùì âøñèðâ (ìòéì, äòøä 5), ùí, òî' 298-296, åáòáøéú, ðàåø (ìòéì, äòøä 7), ùí, òî' 115.
10. ÷ùä àåîðí ìúàø ëé äöáàåú ùäúðâùå áá÷òú ëñåìåú ìîøâìåú äúáåø äâéòå úåê ÷øá òã úòðê åîâéãå (îøç÷ ùì 20 ÷"î åéåúø), áøí ùéøú ãáåøä îòéãä ëé îìáã öáàåú áø÷ äùúúôå áîìçîä òåã ùáèéí îéùøàì (ä, éã-èå) åîìáã öáà ñéñøà ðìçîå âí îìëé ëðòï (ä, éè). äééúä æå ëðøàä îòøëä îñåòôú. éù òåã äñáøéí ùéù áäí ëãé ìäðéç àú äãòú ëâåï: à' àåøáê, äîãáø åàøõ äáçéøä (úøâí ã' àåø), à, úì àáéá úùé"ç, òî' 120-118; áåãä (ìòéì, äòøä 1), ùí, òî' 34. åáéîéðå ðëúáå áòðééï æä òåã ëîä îç÷øéí àñøèâééí. [øàä ãáøé äîçáø áôéøåùå ìñôø ùåôèéí (ãòú î÷øà, éøåùìéí úùì"å), ìôøùä æå, åëï: é' àäøåðé, "îìçîú îé îøåí åîìçîú ãáåøä", áúåê: é' ìéååø (òåøê), äéñèåøéä öáàéú ùì àøõ éùøàì áéîé äî÷øà, éøåùìéí úùë"ã, òî' 109-91.]
11. øàä îåø (ìòéì, äòøä 1), ùí, òî' 108. àîðí áøéçú ñéñøà ðéúðú ìôøù âí áãøê àçøú. åéù îôøùéí ùáôø÷ ã, éà îãåáø á÷ãù àçøú, ãøåîéú éåúø.
12. ëäòøúå ä÷åìòú ùì àåøáê (ìòéì, äòøä 8), ùí, òî' 120.
13. àì ðëåï, îùåí ùàéï ôñå÷ éæ àìà îàîø îåñâø, äòøä èëðéú öããéú, äçåøâú îîòâì äñéôåø. åòééï ìäìï.
14. ëê ôéøùå ôøè æä âí øàùåðé äôøùðéí äðåëøéí, ëâåï ùîéã áò÷áåú úàåãåøèåñ åòåã. àê áòðééï "àùø îìê", ìà éøãå ìñåó äòðééï åðãç÷å ìôøù ëé çöåø ðùøôä åçæøä åðáðúä. áò÷áåúéäí äìê âí äøèåí áôéøåùå (ñôø ùåôèéí, úì àáéá úù"ì) òì àúø.
15. äòéø ã"ø îùä æééãì: øàéä ìëê âí ìùåï "äëøéúå àú éáéï". áéèåé æä çì áãøê ëìì òì ùåùìåú ëîå: "àùø éëøéú àú áéú éøáòí" (îì"à éã, éã), "ìäëøéú àú áéú àçàá" (ãäé"á ëá, æ), àå òì àåëìåñéåú åùàø îåùâéí ÷éáåöééí (òééï ìîùì ãá' éá, ëè, éäåùò éà, ëà åëéå"á äøáä).
16. îåø ìôñå÷ æä (ìòéì, äòøä 1, òî' 111) åòééï âí ùí áòî' 110; áåãä (ìòéì, äòøä 1), ùí, òî' 34-33.
17. á÷å àåéøé, àáì àåøê äãøëéí äøáä éåúø.
18. äéëï éùá ñéñøà àéï öøéê ìåîø, ëé îåáï ùäåà éùá áî÷åí îìëå áçøåùú äâåééí, ëîå ùäòéø àì ðëåï ðàåø (ìòéì, äòøä 7), ùí, òî' 115 .
19. äùååäå âí ìôñ' ã-ä áôø÷ðå: "äéà ùåôèä... áòú ääéà åäéà éåùáú" åâå' (ëìåîø àéðä âøä ùí áãøê ëìì, àìà ùí äéà ùåôèú).
20. òééï ìîòìä, äòøä 2.
21. àùø ìôñå÷ éæ, äøé ëáø äåãâù ìîòìä (äòøä 13), ùàéðå àìà äòøä öããéú, îàîø îåñâø, ùàéðå ãï áòåáãåú èøéèåøéàìéåú. äåà ãï áéçñéí äîãéðééí äçáøúééí áéï ùðé äöããéí. ìôéëê äåà ÷åøà ìùðé äöããéí áëéðåéí äøùîé. úàøéí îìëåúééí àéðí ÷ùåøéí ëéãåò áòåáãåú äéñèåøéåú ùáäååä, ëé àí áîñåøú ãåøåú. àú äúåàø "îìê àøáò øåçåú äùîéí" éøùå áîñåôåèîéä îîìëé àëã äøàùåðéí âí ùìéèéí ùúçåîé îìëåúí äéå îöåîöîéí ìîãéé. îìëé îöøéí äéå ùìéèé "ùúé äàøöåú" âí áú÷åôåú ùáäï ìà äéä òåã æëø ìçìå÷ä ä÷ãåîä ùì îöøéí. âí áú÷åôåú äçãùåú ìà ðùúðä ãáø æä. ùìéèéí àéøåôééí ð÷øàå áùí "îìê éøåùìéí" îàåú ùðéí ìàçø ùðéú÷ ä÷ùø áéï ùåùìúí ìáéï à"é äöìáðéú. åäåà äãéï ìúåàø ÷éñø øåîé åëéåöà áæä äøáä. ìà ééôìà àôåà ëé îìëé ëðòï ìà åéúøå òì ä ú å à ø îìê çöåø, àó òì ôé ùìà éùáå òåã áçöåø, åäéà äééúä çøáä åùøåôä, åñáéáåúéä áéãé éùøàì.
22. äùååäå ìùåôèéí â, ì; ùí, ç, ëç; ùî"à æ, éâ åòåã.
23. îøáéú ä÷åùéåú äîøåáåú ùì äîá÷øéí àéï áäï îîù, åìà áàå àìà ìùîù éúãåú ìúìåú áäí àú äôéúøåï äùâøúé-äðöçé ùì çìå÷ä ìî÷åøåú åìî÷åøé î÷åøåú.
24. äñôøåú äîãòéú ñáéá äðåùà ùìðå - äï äôøùðéú åäï ääéñèåøéú äâéàåâøôéú øçáä åîñåòôú òã îàåã. ëãé ìäéîðò îàøéëåú, îñèéåú åîäñúáëåú éúéøä, ìà öééðúé àìà îáçø ÷èï ùì ãòåú åîç÷øéí äðåâòéí áîéùøéï ìâåôé äòðééðéí äðãåðéí.
25. ìôðé úì ÷ãç äåöòå ùìåù äöòåú æéäåé àçøåú: úì çøéáä, úì çøä åâ'áì çöéøä - ëåìï áãøåí ÷ãù. òééï: îåø (ìòéì, äòøä 13), ùí, òî' 111.
26. äãáøéí àøåëéí åéãåòéí, åàéï ëàï î÷åí ìäàøéê. òééï é' âåèîï, "àáåú", àðöî"÷, à, éøåùìéí úù"é, èåøéí -4
14; î"ã ÷àñåèå, "àáøäí", àðöî"÷, à, éøåùìéí úù"é, èåøéí 67-61 åäáéáìéåâøôéä ùí.
27. E. Sellin, Tell Ta'annek, Wien 1904
28. á' îééæìø (îæø), úåìãåú äîç÷ø äàøëéàåìåâé áàøõ éùøàì, éøåùìéí úøö"å, òî' 56
ãòä øååçú áîç÷ø, ëé ëéáåù çöåø îñåôø áî÷øà ôòîééí
áøí, äàîú äéà ùàåúä ãòä àéðä àìà äðçä ñôøåúéú úéàåøèéú ùáîñâøú ùì îùà åîúï äéñèåøé-àøëéàåìåâé éù ìðäåâ áä æäéøåú åäñúééâåú. äëúåá òöîå àéðå îñôø òì ëéáåù çöåø áéãé éùøàì àìà ôòí àçú áìáã, áéäåùò éà, åàéìå áùåôèéí ã àéï æëø ìëê. ëãé ìäéååëç áëê òìéðå ìäúáåðï äéèá áùðé äî÷åîåú.
éäåùò éà
"åéùá éäåùò áòú ääéà åéìëã àú çöåø åàú îìëä äëä áçøáëàï äåãéòðå äëúåá áîôåøù ëé çöåø ðìëãä åðùøôä åîìëä åéåùáéä äåùîãå.
ëé çöåø ìôðéí äéà øàù ëì äîîìëåú äàìä.
åéëå àú ëì äðôù àùø áä ìôé çøá äçøí ìà ðåúø ëì ðùîä,
åàú çöåø ùøó áàù (ôñå÷ é-éà).
î÷áéìä áàéâøåú úì àì-òîàøðä
ùéèú ääñáøä ääéñèåøéú ùáôñ' é åáôñ' éâ
ìñéëåí: áéäåùò ôø÷ éà éù ìôðéðå ñéôåø äéñèåøé ÷ôãðé áñâðåðå ùäîöá äîúåàø áå îúàéí ìîöéàåú ùì ú÷åôú òîàøðä. ñéôåø æä îòéã òì ëéáåù çöåø, ùøéôúä åçåøáðä áéãé éùøàì.
ùåôèéí ã-ä
éúø òì ëï, éù âí ëàï øîæéí ëé çöåø òîãä áàåúä ùòä áçåøáðä. ìôé òãåú äëúåá ð÷áò îøàù ëé î÷åí äîìçîä éäà òì ä÷éùåï, åî÷åí ääéòøëåú ìôðé ä÷øá áäø úáåø (ã, å). ìîä, àôåà, àøâï áø÷ àú öáàå á÷ãù (ã, é) ä÷øåáä ìçöåø, åáìëúå î÷ãù ìúáåø ëéöã òáø áùìåí òí öáàå òì éã çöåø? åìîä ðîìè ñéñøà àì àåäì éòì ñîåê ì÷ãù (ã, éà, éæ) åìà àì òéø îìëå ä÷øåáä ìùí? ëì æä ìà éúåàø àéìå òîãä áàîú çöåø òì úìä, åéáéï îìê ëðòï äéä éåùá áä áàåúå ôø÷ (åàåîðí ìà ðàîø ãáø æä áôøùä ëìì ëîå ùéúáøø).
òì ëåøçê àúä àåîø ëé çöåø äééúä çøáä åùøåôä áàåúä ùòä, åëì ñáéáåú çöåø å÷ãù äéå áéãé éùøàì. åìôéëê àøâï ùí áø÷ àú öáàåúéå äøç÷ îîåùáåú ëðòï, áñîåé îòéðéäí. áòðééï æä úåàîéí àôåà øîæé éäåùò éà ìøîæé ùåôèéí ã.
éáéï îìê çöåø
"'àùø îìê áçöåø' - ÷åãí ùäëí éäåùò... åùøó çöåø... åîä ùðùàøå îàåúä äîùôçä äìëå ìçøåùú äâåééí åðúééùáå ùí" åëå'.äîúáåðï äéèá áëúåá æä ììà ãòåú ÷ãåîåú-ñôøåúéåú àå ôñéáãå-äéñèåøéåú éîöà áå áìà ñô÷ îä ùëúá äøã"÷ åàéï æä òðééï ùì ôúøåï áòéä äéñèåøéú, ëé àí ÷åãí ëì ôéøåù ôñå÷ ëôùåèå. ùìà ëøâéì îùúîù äëúåá áôñå÷ æä áùìåù öåøåú ùåðåú ùì ôåòì çìéôåú: "åéîëøí" - òúéã îäåôê, "îìê" - òáø ôùåè, "éåùá" - áéðåðé. àéï ñô÷ ëé ëååðú äùéîåù áùðé ñåâé ìùåï òáø äåà ìäáãéì áéï äîòùä äîñåôø ùäéä áòáø ìáéï ôøè ùäéä áòáø ÷åãí. "àùø îìê" äåà îòéï Plusquamperfectum áùôåú äìèéðéåú, äééðå àùø îìê ìôðé æîï äîòùä äîñåôø. éáéï (-áéú éáéï àå áï éáéï) äåà ëòú îìê ëðòï åàáé àáåúéå îìê (ìôðé ëéáåù éäåùò) áçöåø. åñåôå ùì äôø÷ (ã, ëâ-ëã) îåëéç òì úçéìúå:
"åéëðò àìäéí áéåí ääåà àú éáéï îìê ëðòï... åúìê éã áðé éùøàì äìåê å÷ùä òì éáéï îìê ëðòï òã àùø äëøéúå àú éáéï îìê ëðòï".àéï ñô÷ ùëååðú äëúåá ìúàø úäìéê äéñèåøé ôçåú àå éåúø îîåùê, ùáúçéìúå ðéâôå öáàåúéå ùì éáéï îìê ëðòï åúå÷ôå ðùáø (ã, ëâ), åáñåôå (àì ðëåï àçøé ãåøåú îñôø) ðùîã éáéï îìê ëðòï åðëøú ëìéì. éáéï ùáñåó ôñå÷ ëã àéðå æää, àôåà, æäåú àéùéú òí éáéï ùáôñå÷ ëâ, àùø äåëðò "áéåí ääåà" (áéåí äîôìä òì ä÷éùåï). òì ëåøçðå àðå àåîøéí ëé éáéï áôø÷ æä àéðå úåàø ìàéù ôøèé ëé àí ëéðåé ìàéùéåú äéñèåøéú ÷éáåöéú, ìùåùìú åàåìé ìëì ùàøéú ëðòï áòî÷. äååä àåîø: éù áå áôø÷ ã îòâì ùìí ùì úåìãåú áéú éáéï. äåà ôåúç áäæëøú ùåøùå åîåöàå ä÷ãåí ùì áéú éáéï (àùø îìê áçöåø), øåîæ ìúäìéê éøéãúä ùì äùåùìú (åúìê "äìê å÷ùä" òì éáéï) åîñééí áëøéúúå (òã àùø äëøéúå).
àçã äàøâåîðèéí äîùëðòéí ùì äîá÷øéí - ùìôé äîùê äôñå÷ (ã, á) îåìê éáéï áçöåø åàéìå ùø öáàå ùåëï áòéø àçøú. ìôéëê äí âåæøéí àú äôøùä ìùðé ñéôåøéí "î÷åøééí" ùåðéí, îòùä éáéï îìê çöåø ìçåã åîòùä ñéñøà ìçåã. åàåîðí ìà ééúëï áîöéàåú äéîéí ääí ëé ùø äöáà éùá áîøç÷ 60 ÷"î îòéø äîìåëä åáéï ùðéäí ùáèéí òåéðéí. áøí ëì æä àéðå àìà úåöàä ùì ôéøåù îåèòä åîñåìó. åäðëåï ëãáøé äøã"÷: åäåà éåùá áçøùú äâåééí - äééðå éáéï åäøé æä äîùê äâéåðé ùì ëì äôñå÷: áéú éáéï àùø îìê ìôðéí áçöåø, åòëùå ëéååï ùòéøå çøáä åùøåôä îàæ éîé éäåùò, äøéäå éåùá áçøåùú äâåééí. öåøú äôåòì "äåà éåùá" äéðä úåàø ùì îöá (ùàéðå ÷áò) ëîå ááø' éç' å: "åäåà éåùá ôúç äàäì", ùôéøåùå åäåà éåùá áàåúä ùòä îúåê ñéáä îéåçãú (ëçí äéåí) áôúç äàåäì. áî÷åí ñéëåí ðöéâ òúä àú ãáøé äëúåá áéäåùò éà åáùåôèéí ã æä ìòåîú æä.
äùååàú éäåùò ìùåôèéí
| éäåùò éà, é-éâ | ùåôèéí ã, ëâ-ëã |
| åéùá éäåùò áòú ääéà åéìëã àú çöåø | åéëðò àìäéí áéåí ääåà àú éáéï îìê ëðòï |
| åàú îìëä äëä áçøá | ìôðé áðé éùøàì. åúìê éã áðé éùøàì äìåê å÷ùä |
| ëé çöåø ìôðéí äéà øàù ëì äîîìëåú äàìä. | òì éáéï îìê ëðòï |
| åéëå àú ëì äðôù àùø áä ìôé çøá | òã àùø äëøéúå àú éáéï îìê ëðòï. |
| äçøí ìà ðåúø ëì ðùîä åàú çöåø ùøó áàù... | |
| çöåø ìáãä ùøó éäåùò. |
àìä äí ùðé äî÷åîåú ùäáé÷åøú äñôøåúéú úåìä áäí "ùúé îñåøåú áãáø ëéáåù çöåø".
ëàîåø, ùìåù òåáãåú îåãéòðå äëúåá áøåøåú áéäåùò éà:
à) éáéï (ôñå÷ à) äåà îìê çöåø;
á) äåà ðäøâ áòú ääéà, äééðå áò÷áåú äîìçîä;
â) çöåø òéøå ðìëãä åðùøôä.
àéï æëø ìàåúï ùìåù òåáãåú áùåôèéí ã.
à) äëúåá îãâéù åîáìéè ëé éáéï äåà îìê ëðòï åáîúëååï àéðå îæëéø áä÷ùø æä àú çöåø ëìì;
á) "áéåí ääåà" ùì äðéöçåï äåëðò éáéï àáì ìà ðôì áéãé éùøàì;
â) éùøàì ìà ëáùå áéåí ääåà åìà äåøéùå ëìåí, ðöçåðí äéä àê øàùéúå ùì úäìéê îîåùê ùáñåôå ðëøú îìê ëðòï.
ìôðéðå ùðé ùìáéí ùåðéí áäùúìùìåú äéñèåøéú. äí øçå÷éí æä îæä áæîï åáî÷åí åäéðí îúåàøéí áãøëéí ùåðåú. äàçã (éäåùò éà) îàåøò çã ôòîé, äîñåôø îúåê ôøñô÷èéáä ùì îçáø éåúø îàåçø. äùðé - úäìéê äéñèåøé îîåùê äöåîç ìàèå îúåê äîàåøò äîúåàø (ùâí ìå îöãå ùåøùéí áòáø ä÷ãåí "àùø îìê" åëå'). äçåè äî÷ùø áéï ùðéäí äåà áéú éáéï åúäôåëåú âåøìå áîøåöú äãåøåú.
äöã äùååä áéï ùúé ääåãòåú äåà àåîðåú äöîöåí åäãéå÷ ùì äúéàåø ääéñèåøé. éäåùò éà îòîéãðå - òì-éãé ùéîåù æøéæ åãéé÷ðé áîéìéí îòèåú - òì îàåøò áòáø, òì îùîòåúå áîñâøú ääéñèåøéú ùì ãåøå (ëé çöåø ìôðéí äéà øàù åëå') åòì ä÷ùø áéðå ìáéï äîöéàåú ùì ú÷åôú äîñôø (ø÷ ëì äòøéí äòåîãåú åëå'). áàåúä äãøê îáçéï äëúåá áùåôèéí ã áéï îä ù÷øä áéåí ääåà ùì äðéöçåï ìáéï îä ùäùúìùì îîðå áîùê äãåøåú äáàéí (åúìê "äìê å÷ùä" òã àùø äëøéúå) åäøéäå î÷ôéã ìäùúîù áôåòì åéëðò ùàéï áîùîòå äøéâä åìëéãä. áùðé äî÷åîåú éù ìôðéðå úîåðä äéñèåøéú áøåøä åøçáú àåô÷ áîñâøú ùì èëñè ÷öø åîöåîöí, àáì ÷ôãðé.
àéï ìäëçéù ùéù àé-àìå ñúåîåú å÷ùééí áôøùä, ëâåï äôñéáéåú äâîåøä ùì éáéï ùìà ðåòã ìå ùåí úô÷éã ôòéì áòìéìä. ééúëï ùâí äâéðåðéí äîìëåúééí ùì áéú ñéñøà (ä, ëç) öøéëéí òéåï, àó òì ôé ùäí ðúåðéí áîñâøú ùì ùéø-çæåï.
àëï, ëì äùúìùìåú äéñèåøéú ðôúìú äéà, åáëì îöéàåú ÷ãåîä éù ñúåîåú, åëì æä àéðå òùåé ìùðåú àú äòåáãä ëé äòìéìä á÷ååéä äëììééí îåáðú åäâéåðéú.
îñ÷ðåú îúåãéåú ò÷øåðéåú
ìôéëê, øàåé ìäãâéù ëàï áò÷áåú äãáøéí äàîåøéí ìîòìä, ëé ð÷åãú äîåöà ùì ëì ç÷ø àøëéàåìåâé-î÷øàé çééáú ìäéåú äèëñè äî÷øàé òöîå åìà äùòøåú ñôøåúéåú-áé÷åøúéåú ñáåëåú ùðúìå áå àìôé ùðéí àçøé ùðúçáø.
æàú åòåã: ùåðä äâéùä ääéñèåøéú-äàøëéàåìåâéú îï äâéùä äñôøåúéú äáé÷åøúéú îèáò áøééúä. åäøé àìå ùúé ãéñöéôìéðåú îãòéåú øçå÷åú æå îæå åòì ùúéäï ìäúáåðï áî÷øà âåôå áòéðé òöîï. äàñëåìä äñôøåúéú äáé÷åøúéú îçôùú áî÷øà àú äéñåãåú äàèéåìåâééí- äîéúåìåâééí, àú äî÷åøåú äñôøåúééí, àú ò÷áåú òáåãúí ùì ä"òåøëéí" å"áòìé äúåñôåú" äùåðéí, åàéðä î÷ãéùä äøáä îçùáä åàó àéðä îééçñú çùéáåú åîù÷ì ìîöéàåú ääéñèåøéú-äîîùéú ùäî÷øà îúàø. ìà ëï àøëéàåìåâéí, äéñèåøéåðéí åâéàåâøôéí î÷öåòééí äîòåðéðéí ÷åãí ëì áàåúä îöéàåú äéñèåøéú-âéàåâøôéú-úøáåúéú åôåìéèéú äîåðçú áéñåãí ùì äî÷øàåú.
ñéôåøé äàáåú, ëîåú ùäí áñôø áøàùéú, æåøòéí àåø áäéø òì úòåãåú îàøé åðåæå åãåîéäï, åäúòåãåú îöãï îñáéøåú äéèá àú àåøçåú çééå ùì äàéù àáøäí åáéúå. ðúáøø ìîòìä îëì ñô÷, åãåå÷à áò÷áåú îîöàéí åîñîëéí îîùééí, ëé ääùòøåú äñôøåúéåú-áé÷åøúéåú-îéúåìåâéåú òì äàáåú, ëé äí ëáéëåì ñîìé ëåçåú èáò ëãòú ôåôø åäãåîéí ìå, àå âìâåìé àìéí ëãòú ðìã÷ä, ùèàãä åäãåîéí ìäí, ìà úøîå äøáä ìäáðú äîöéàåú ä÷ãåîä, åìòåîú æàú ðîöàä ùôä îùåúôú áéï äî÷øàåú ëîåú ùäí ìôðéðå ìáéï äúòåãåú äòúé÷åú ùðúâìå áú÷åôúðå. ãåâîà ìà ôçåú îùëðòú - îñåâ àçø - îùîùåú çôéøåúéå ùì àøðñè æìéï áúòðê á- 2091. äéä æä îôòì àøëéàåìåâé äéñèåøé îèáòå ùäúðäì òì éãé úéàåìåâ áòì âéùä ñôøåúéú-îéúåìåâéú. åàìä ãáøéå ùì ôøåô' îæø òì àåúä ôøùä:
"îáéï ëì äçå÷øéí ùçôøå áôø÷ äæîï äðãåï áà"é ðúéçã äåà [æìéï. à"é] áðèéä áåìèú áéåúø ìøàåú úùîéùé ôåìçï áëì îéðé çôöéí çéìåðééí ùâìä, àùø èéáí òãééï ìà ðúáøø àæ. ëì äùòøåúéå òì àåãåú î÷åîåú ÷ãåùéí ("áîåú") åúùîéùé ôåìçï "îæáçåú" å"îöáåú" (àùø ìôé äù÷ôåúéðå äîáåññåú ëéåí àéðí àìà òîåãéí ùì áúéí ôøèééí) åëå' ðúáãå ìçìåèéï... âí áòðéï ùúé ùåøåú "äîöáåú" ùáúòðê ðúáøø ùàéðï àìà ùøéãé àåøååú" åëå'.âí ðñéåï æä äåëéç àôåà ëé îæéâú ùúé äâéùåú àéðä ìèåáú äòðééï.
ëììå ùì ãáø: òì äàøëéàåìåâ äî÷øàé ìòñå÷ áîìàëúå áùéèåú ùìå åáàîöòéí ùìå. òìéå ìùååú ìðâãå àú äîöéàåú äòúé÷ä ëîåú ùäéà îöèééøú áî÷øà âåôå òì ñúåîåúéä åâìåéåúéä, òì ÷ùééä åáòéåúéä. àéï äåà øùàé ìùàåì ìå ôúøåðåú îåëðéí îîøç÷éí. îúåê òáåãúå ùìå òìéå ìäâéò ìéãé îñ÷ðåú î÷öåòéåú îîù. äø÷åðñèøå÷öéä ùì äîöéàåú ä÷ãåîä öøéëä ìäéáðåú òì çåîø ùì îîöàéí, úâìéåú åùøéãéí îæä åòì âåôå ùì î÷øà îæä.
äòøåú:
1. øàä é' éãéï, "äçôéøåú äàøëàåìåâéåú áçöåø", éãéòåú äçáøä ìç÷éøú àøõ éùøàì, éè (úùè"å), òî' 247. [åëï é' éãéï åàçøéí, çöåø, à-á, éøåùìéí úùé"è-úù"ê; à' áï-úåø, "çöåø", áúåê: à' ùèøï (òåøê) äàðöé÷ìåôãéä äçãùä ìçôéøåú àøëàåìåâéåú áàøõ éùøàì, éøåùìéí 1992, á, òî' 534-531; à' áï-úåø åî"ú øåáéàèå, "äçôéøåú äîçåãùåú áúì çöåø áùðéí 1995-1990, ÷ãîåðéåú, 111 (úùð"å), òî' 18-2 åáéáìéåâøôéä ùí, áòî' 18.]
2. øàä G. F. Moore, A Critical and Exegetical Commentary on the Book of Judges (ICC), Edinburgh 1895, p. 109; E. Meyer, Die Israeliten und ihre Nachbarstämme, Halle 1906, p. 487; K. F. R. Budde, Das Buch der Richter (KHAT), Leipzig-Tübingen 1897, p. 33, åáéúø äôéøåùéí äîãòééí-äáé÷åøúééí åáçéáåøéí äéñèåøééí ùðëúáå áøåçí. ëîòè ëåìí çåæøéí òì ãòä æå òì äåøéàöéåú äùåðåú ùìä. çùåá ìòðééððå ñéëåîå ùì á' îééæìø (îæø), úåìãåú àøõ éùøàì îäéîéí ä÷ãåîéí áéåúø òã æîððå, ëøê à, úì àáéá úøö"ç, òî' 230, äòøä 43: "äîñåøä äéùøàìéú î÷ùøú àú äîìçîä äæàú îöã àçã òí ëáåù éäåùò (éäåùò éà) åîäöã äùðé òí îìçîú ãáåøä (ùåôèéí ã 24-23), àáì ðøàä ëé äåà çì áôø÷ äæîï ùáéï ùðé äîàåøòåú" åëå'. âìâåìéä äùåðéí ùì ãòä æå ðùîòéí îôòí ìôòí ááîåú îãòéåú ùåðåú. ìòúéí, àó îùîùú úéàåøéä æå áñéñ ìäùòøåú åìñáøåú ùðåòãå ìäàéø àú äàñô÷è ääéñèåøé-äàøëéàåìåâé ùì áòééú çöåø.
3. åäéà ÷ùåøä åàçåæä áäùòøä ñôøåúéú-áé÷åøúéú àçøú, äééðå, ùôø÷ ã áùåôèéí äéðå îæéâä (áìúé äâéåðéú) ùì ùðé ñéôåøéí ùåðéí, àçã îìçîú éùøàì áñéñøà òì ä÷éùåï, åàçã îìçîú éùøàì áéáéï îìê çöåø (ùäéðå ìãòä æå åøéàöéä ùì ôøùú ëéáåù çöåø áéäåùò éà). òééï áãáøé áåãä åîåø (ìòéì, äòøä 1) åëï M. Noth, Das Buch Josua2 (HAT), Tübingen 1953, p. 41
4. J. A. Knudtzon, Die El Amarna Tafeln, Leipzig 1915, p. 148 [= W. L. Moran (ed.), The Amarna Letters, Baltimore and London 1992, 148:41, p. 235]
5. øàä F. Thureau-Dangin, "Nouvelles Letters d'El Amarna", Revue d'Assyrologie et d'Archéologie Orientale, 19 (1922), p. 96
6. òééï J. Garstang, Joshua-Judges, London 1931, p. 183 f. åàéðèøôèöéä äéñèåøéú ùåðä áãáøé îééæìø (ìòéì, äòøä 1), ùí, òî' 142.
7. òåáãä æå îãâéù àì ðëåï âí î' ðàåø áñôøå äî÷øà åäàøõ, ëøê á, úì àáéá úùé"ã, òî' 24, àó òì ôé ùàú äôñå÷ ëùìòöîå ìà ôéøù ìòð"ã ëôùåèå.
8. òééï ðåú (ìòéì, äòøä 2), ùí, òî' 42, äîôøù àú äôñå÷éí äðæëøéí áøåç æå. àåîðí äåà ÷åùø àú äòðééï - ììà öåøê - áúéàåøéä äîñåáëú ùìå áãáø "òøéëú" ñôø éäåùò åòáåãú äîì÷è (Sammler) åëå', åëì æä àéðå ðçåõ ìäáðú äãáøéí.
9. äùòøåú ùåðåú ùåòøå áòðééï î÷åîä åäîçååøú áéåúø äéà ãòú àåìáøééè-àìè-àáËì ëé çøåùú äâåééí äéà úì òîø, ñîåê ìçøúéä. øàä F. M. Abel, Géographie de la Palestina, II, Paris 1931, p. 343 åúéàåøå äîàìó ùì âøñèðâ (ìòéì, äòøä 5), ùí, òî' 298-296, åáòáøéú, ðàåø (ìòéì, äòøä 7), ùí, òî' 115.
10. ÷ùä àåîðí ìúàø ëé äöáàåú ùäúðâùå áá÷òú ëñåìåú ìîøâìåú äúáåø äâéòå úåê ÷øá òã úòðê åîâéãå (îøç÷ ùì 20 ÷"î åéåúø), áøí ùéøú ãáåøä îòéãä ëé îìáã öáàåú áø÷ äùúúôå áîìçîä òåã ùáèéí îéùøàì (ä, éã-èå) åîìáã öáà ñéñøà ðìçîå âí îìëé ëðòï (ä, éè). äééúä æå ëðøàä îòøëä îñåòôú. éù òåã äñáøéí ùéù áäí ëãé ìäðéç àú äãòú ëâåï: à' àåøáê, äîãáø åàøõ äáçéøä (úøâí ã' àåø), à, úì àáéá úùé"ç, òî' 120-118; áåãä (ìòéì, äòøä 1), ùí, òî' 34. åáéîéðå ðëúáå áòðééï æä òåã ëîä îç÷øéí àñøèâééí. [øàä ãáøé äîçáø áôéøåùå ìñôø ùåôèéí (ãòú î÷øà, éøåùìéí úùì"å), ìôøùä æå, åëï: é' àäøåðé, "îìçîú îé îøåí åîìçîú ãáåøä", áúåê: é' ìéååø (òåøê), äéñèåøéä öáàéú ùì àøõ éùøàì áéîé äî÷øà, éøåùìéí úùë"ã, òî' 109-91.]
11. øàä îåø (ìòéì, äòøä 1), ùí, òî' 108. àîðí áøéçú ñéñøà ðéúðú ìôøù âí áãøê àçøú. åéù îôøùéí ùáôø÷ ã, éà îãåáø á÷ãù àçøú, ãøåîéú éåúø.
12. ëäòøúå ä÷åìòú ùì àåøáê (ìòéì, äòøä 8), ùí, òî' 120.
13. àì ðëåï, îùåí ùàéï ôñå÷ éæ àìà îàîø îåñâø, äòøä èëðéú öããéú, äçåøâú îîòâì äñéôåø. åòééï ìäìï.
14. ëê ôéøùå ôøè æä âí øàùåðé äôøùðéí äðåëøéí, ëâåï ùîéã áò÷áåú úàåãåøèåñ åòåã. àê áòðééï "àùø îìê", ìà éøãå ìñåó äòðééï åðãç÷å ìôøù ëé çöåø ðùøôä åçæøä åðáðúä. áò÷áåúéäí äìê âí äøèåí áôéøåùå (ñôø ùåôèéí, úì àáéá úù"ì) òì àúø.
15. äòéø ã"ø îùä æééãì: øàéä ìëê âí ìùåï "äëøéúå àú éáéï". áéèåé æä çì áãøê ëìì òì ùåùìåú ëîå: "àùø éëøéú àú áéú éøáòí" (îì"à éã, éã), "ìäëøéú àú áéú àçàá" (ãäé"á ëá, æ), àå òì àåëìåñéåú åùàø îåùâéí ÷éáåöééí (òééï ìîùì ãá' éá, ëè, éäåùò éà, ëà åëéå"á äøáä).
16. îåø ìôñå÷ æä (ìòéì, äòøä 1, òî' 111) åòééï âí ùí áòî' 110; áåãä (ìòéì, äòøä 1), ùí, òî' 34-33.
17. á÷å àåéøé, àáì àåøê äãøëéí äøáä éåúø.
18. äéëï éùá ñéñøà àéï öøéê ìåîø, ëé îåáï ùäåà éùá áî÷åí îìëå áçøåùú äâåééí, ëîå ùäòéø àì ðëåï ðàåø (ìòéì, äòøä 7), ùí, òî' 115 .
19. äùååäå âí ìôñ' ã-ä áôø÷ðå: "äéà ùåôèä... áòú ääéà åäéà éåùáú" åâå' (ëìåîø àéðä âøä ùí áãøê ëìì, àìà ùí äéà ùåôèú).
20. òééï ìîòìä, äòøä 2.
21. àùø ìôñå÷ éæ, äøé ëáø äåãâù ìîòìä (äòøä 13), ùàéðå àìà äòøä öããéú, îàîø îåñâø, ùàéðå ãï áòåáãåú èøéèåøéàìéåú. äåà ãï áéçñéí äîãéðééí äçáøúééí áéï ùðé äöããéí. ìôéëê äåà ÷åøà ìùðé äöããéí áëéðåéí äøùîé. úàøéí îìëåúééí àéðí ÷ùåøéí ëéãåò áòåáãåú äéñèåøéåú ùáäååä, ëé àí áîñåøú ãåøåú. àú äúåàø "îìê àøáò øåçåú äùîéí" éøùå áîñåôåèîéä îîìëé àëã äøàùåðéí âí ùìéèéí ùúçåîé îìëåúí äéå îöåîöîéí ìîãéé. îìëé îöøéí äéå ùìéèé "ùúé äàøöåú" âí áú÷åôåú ùáäï ìà äéä òåã æëø ìçìå÷ä ä÷ãåîä ùì îöøéí. âí áú÷åôåú äçãùåú ìà ðùúðä ãáø æä. ùìéèéí àéøåôééí ð÷øàå áùí "îìê éøåùìéí" îàåú ùðéí ìàçø ùðéú÷ ä÷ùø áéï ùåùìúí ìáéï à"é äöìáðéú. åäåà äãéï ìúåàø ÷éñø øåîé åëéåöà áæä äøáä. ìà ééôìà àôåà ëé îìëé ëðòï ìà åéúøå òì ä ú å à ø îìê çöåø, àó òì ôé ùìà éùáå òåã áçöåø, åäéà äééúä çøáä åùøåôä, åñáéáåúéä áéãé éùøàì.
22. äùååäå ìùåôèéí â, ì; ùí, ç, ëç; ùî"à æ, éâ åòåã.
23. îøáéú ä÷åùéåú äîøåáåú ùì äîá÷øéí àéï áäï îîù, åìà áàå àìà ìùîù éúãåú ìúìåú áäí àú äôéúøåï äùâøúé-äðöçé ùì çìå÷ä ìî÷åøåú åìî÷åøé î÷åøåú.
24. äñôøåú äîãòéú ñáéá äðåùà ùìðå - äï äôøùðéú åäï ääéñèåøéú äâéàåâøôéú øçáä åîñåòôú òã îàåã. ëãé ìäéîðò îàøéëåú, îñèéåú åîäñúáëåú éúéøä, ìà öééðúé àìà îáçø ÷èï ùì ãòåú åîç÷øéí äðåâòéí áîéùøéï ìâåôé äòðééðéí äðãåðéí.
25. ìôðé úì ÷ãç äåöòå ùìåù äöòåú æéäåé àçøåú: úì çøéáä, úì çøä åâ'áì çöéøä - ëåìï áãøåí ÷ãù. òééï: îåø (ìòéì, äòøä 13), ùí, òî' 111.
26. äãáøéí àøåëéí åéãåòéí, åàéï ëàï î÷åí ìäàøéê. òééï é' âåèîï, "àáåú", àðöî"÷, à, éøåùìéí úù"é, èåøéí -4
14; î"ã ÷àñåèå, "àáøäí", àðöî"÷, à, éøåùìéí úù"é, èåøéí 67-61 åäáéáìéåâøôéä ùí.
27. E. Sellin, Tell Ta'annek, Wien 1904
28. á' îééæìø (îæø), úåìãåú äîç÷ø äàøëéàåìåâé áàøõ éùøàì, éøåùìéí úøö"å, òî' 56